ÇOK YÖNLÜ BİR FOLKLORCU : SAİT UĞUR – (Yazar : Sıtkı SOYLU)

Folklor araştırmalarına Cumhuriyet döneminden önce başlamış pek az sayıdaki araştırmacılardan , birisi olan Sait Uğur hakkında yayınlanmış yazılar, bir elin parmak sayısına ulaşmaz.
Z. Fahri Fındıkoğlu, Kerim Yund ve Cahit Öztelli’nin yazdıkları  kısa biyografiler de  merhum Sait Uğur’u yeterince tanıtmıyor.
Öğrencilik yıllarımızda, tanıdığımız  bu  muhterem hemşehrimizin yaşam öyküsü ile niteliklerini belirleyen,  fıkra ve esprilerini de ihtiva  eden bir araştırma yaptık. Daha doğrusu parçaları  derleyip bir bütün haline getirmeye çalıştık. Sanırım  bu yazımızla Sait Uğur’un yaşam öyküsü tam olmasa  bile bizim, eksik ve yanlışlarımızı düzeltecek yeni, araştırmalarla çerçeve tamamlamış olur.
Önce maddi, yaşamının  seyir  çizgisini   verelim, ondan sonra kimliği ve kişiliğini çizmeye çalışalım.
Sait  Uğur, Silifke eşrafından yörük kökenli müderris Hacı Şakir efendinin oğludur.
1882 yılında Silifke’de doğmuş, ilk ve orta tahsilini burada yapmış, Konya medresesinde dört yıl kadar okuduktan sonra İstanbul’a gitmiş ve Dar-ül Muallimi Ali’den mezun olmuştur.
Mezuniyet sonrası Silifke’ye gelmiş ve öğretmenliğe başlamıştır.
Muallimlik, müdürlük  ve Belediye reisliğinden sonra, Mersin müftülüğü görevinde bulunmuş,  bu görevden emekli, olduktan kısa bir, süre sonra da  13 Mayıs 1955 de Silifke’de vefat etmiştir.
Kaba çizgilerle yaşam öyküsü bu Sait Uğur’un  Ama bu, çerçevenin içinde, çok renkli ve üretken, bir kişilik doludur.
Hemen belirtelim ki Sait Uğur; Türkiye’nin şansı diye nitelendirebileceğimiz Meşrutiyet neslindendir.
Bu nesil; gerektiğinde asker, gerektiğinde milis, gerektiğinde muallim, edebiyatçı, gerektiğinde müftüdür.
Bu nesil; medrese kökenli olmasına  rağmen ümmetcilikten milliyetçiliğe geçişi, milli devlet kavramına ulaşmayı, Cumhuriyeti kurmayı başaran müstesna bir nesildir.
Milli mücadele öncesindeki Kuvayi Milliye şuurunu uyandıran, Müdafaai Hukuk cemiyetlerini kurup hayata geçiren bir nesildir.
Nitekim  Sait, Uğur’un detaylı yaşam  öyküsünde de bunu  merhale merhale görmekteyiz.
Bir yandan muallimlik yaparken bir yandan da halkı bilinçlendirmeyi üstlenmiştir ve bu maksatla Silifke’nin ilk  gazetesi olan Taşeli gazetesini çıkarır.
Yıl 1918 dir. Bu  gazetede belirttiğimiz amaç yönünde  yazılar yayınlar . İlk folklor araştırmalarına ait notları ise 1912  tarihini taşır.
Kurtuluş Savaşı, hazırlığı ,yapılırken Sait, Uğur bu çalışmaların içindedir.
Cumhuriyetin, ilanını büyük bir heyecanla karşıIamış, müdürlüğünü yaptığı Silifke İdadisindeki faaliyeti de yeni  Cumhuriyetin genç, nesillerini İnkilapların  inançlı insanları olarak yetiştirme yönünde yoğunlaşır.
Halkevlerinin açılışına kadar faaliyette bulunan Türkocağının başkanlığını yapar.
Yeni yazının kabul edildiği 1927 ‘li yıllarda, gerek okul, içinde ve gerekse Millet mekteplerinde büyük heyecanla çalışır ve latin harfleriyle okuyup yazmanın  yaygınlaşmasını  sağlar.
Muallim, mücahit ve muharrir Sait Uğur, artık, idari ve politik görevdedir.
Silifke Belediye reisi iken 1930 yılında başkanlığı Serbest Fırka’nın adayına kaptırır.
Atatürk Silifke’ye üçüncü gelişinde bu seçim dolayısıyla kırgın, hatta kızgındır. Seçim kaybının sebebini öğrenmek ister. Herkes  suskun puskundur.  Ama Sait Uğur o değişmez açık sözlülüğü ile kaybın  parti  mutemetlerinden kaynaklandığını Atatürk’ün yüzüne  karşı söyler.
Atatürk’ün son gelişi olan 1935 de ise tekrar Belediye reisidir ve bu görevi 1940’a kadar devam eder.
Soyadı kanunu  çıktığı zaman, Hacışakir zade Sait efendi, artık Sait Uğur olmuştur.
Sait  Uğur, yörede, Sait Hoca diye tanınır. Bu Sıfatı  hem muallim ve hem de müftü olarak hakkını vermek suretiyle  kazanmıştır.
Onun için zaman zaman ben de alıştığım bu tabiri kullanacağını. Zira bu iki, yanlı çağrışımı olan sıfat soyadı kadar yakışıyor.
Sait Hoca,  halk kültürü ve tarih konusundaki, araştırmalarını ve birikimlerini Silifke’de bulunduğu yıllarda yayınlamaya başlamıştır.
Kendi çıkardığı Taşeli gazetesinden sonra Adana Mıntıka Maarif Mecmuası’nda 1928 yılından itibaren araştırmaları  yayınlanır.
İçel Folkloru ve İçel tarihi kitapları ise Mersin müftülüğüne   gelişinden sonra Halkevi neşriyatı olarak yayınlanmıştır.
Bu çalışmalarının  yayınlanmasında zamanın Mersin valisi Tevfik Sırrı Gür’ün büyük desteği olmuştur.
Hemen sırası gelmişken eklememiz gereken bir not var, Tevfik Sırrı Gür merhum aslen Ermeneklidir, Ve Silifke’nin ilçe haline getirildiği dönemdeki  son  valisidir. Silifke sancağının son valisi ile Sait Uğur her türlü sosyal faaliyetin içinde beraberdirler. Birbirlerini iyi tanımakta ve değer vermektedirler.
Bu nedenle Tevfik Sırrı’nın Mersin valiliği döneminde müftü olan Sait Uğur kültür ve sanat çalışmalarında da birbirlerine destek olmaktadırlar.
Sait Uğur, valinin her ilçe gezisinde refakatindedir.
Zira Sait hoca bölge insanını bütün nitelikleriyle   gayet iyi bilmekte, yakınlığı ve dostluğu nedeniyle de halk vali arasında bir köprü oluşturmaktadır.
Kıvrak zekası,  espri gücü, açık sözlülüğü,  çevreyi bütün özellikleriyle tanıyan kavrama gücüyle Sait hoca enteresan hem de müstesna bir insandı.
Bu özelliklerini belirten fıkralarından bir derleme yaptım. Sanırım sizlerde onun kişiliği hakkında
bu fıkraları  okuyunca bir kanaate varacaksınız.  Allah rahmet eylesin.
1- Atatürk’ün Silifke’ye ikinci gelişinde bir yemek ziyafeti. Sait Uğur Atatürk’ün  karşısında oturmaktadır.
Yemek arasında  sohbet  de açılır. Atatürk hocanın tarih  ve folklorla ilgisini bildiği için merak ettiği bir konuyu açar ve sorar :
-Hoca  bu Toros ne anlama geliyor.
Hoca bu sözcüğün aslının Ermenice olduğunu ve boğa yavrusu anlamına geldiğini izah eder. Atatürk tatmin olmamış olacak ki :
– Ama İsmail Habip öyle söylemiyor!
Hoca o kendine özgü  rahatlık ve pervasızlıkla, biran Atatürk’ün huzurunda bulunduğunu da unutarak:
-S .. et canım İsmail Habibi, o bir b .. tan anlamaz, der: Der ama ağzından bu söz çıktıktan sonra Atatürk’ün huzurunda olduğunu, İsmail Habip’in Atatürk’ün umumi  katipliğini hatırlar.     Kızarır, mahcup olur.
Ama hocanın bu açık ve samimi kişiliği Atatürk’ün hoşuna gider ve hocayı rahatlatır :
Hakikaten, der. Bu İsmail Habip’in aklı bir şeye ermez.
İsmail Habip hakkında Hocanın bu ilk duygusal değerlendirmesidir.
Daha sonraları iyi dost olacaklar ve yazıları Adana Maarif emini olan İsmail Habip’in çıkardığı Adana Mıntıka mecmuasında düzenli yayınlanacaktır.
2-Şimdi belde olan TÖMÜK, o tarihlerde merkeze bağlı bir  köydür.  Halkı  kısmen yerleşik bir durumdadır ve çiftçilikle uğraşırlar. Yaygın bir giyim biçimleri vardır ve şalvarları beyaz kumaştan yapılır. Birazcık dikkatli olan insan giyim kuşamından bir insanın hangi köy veya bölgeden olduğunu anlar.
Sait hoca ise bu incelikleri gayet iyi bilmektedir. Bir gün makamında otururken içeriye giren delikanlı  daha selam vermeden  hoca sormaya başlar :
-Sen Tömük’ten misin ?
-Evet hocam
-Adın Hüseyin mi ?
-Evet hocam
-Emişik mi danışacaksın ?  (*1)
– Evet hocam.
-Haydi git, o kız sana düşmez.
Delikanlı şaşkınlıktan dili tutulmuş şekilde dışarı çıkar.
Müftü diye gittiği adam, sanki evliya. Şaşkın şaşkın dolaşır, köye dönmeye hazırlanır. Ama içindeki asıl soruya da bir cevap arar. Tekrar hocaya gitmeyi  düşünür.  Ama çekinir. Çünkü adam karşısındakinin aklından geçeni okuyor, köyünü, adını biliyor. Durumu bir tanıdığına anlatır ve  işin sırrını öğrenmesini ister.
Hikayeyi  dinleyen ve  hocayı tanıyan  adam da merak içinde müftülüğe gider. Olayı anlatır ve aslının olup olmadığını sorar. Hoca için  çok basittir.
Tömüklü olduğunu ak şalvarından bildim. O köyün erkeklerinin  yarıdan fazlasının  adı Hüseyin’dir, attım tuttu.
Emişiğe  gelince. Onlar müftüye emişikten  başka bir şey, danışmaz.
Bu defa adam sorar :
Peki  ama düşmeyeceğini nereden bildin.
– Yahu der hoca .. Düşse zaten bana gelmezler, onların hepsi müftü.
3- Sait Uğur’ un müftülük yaptığı yıllarda henüz Silifke-Anamur arasında, yol yoktu. Gülnar üzerinden bir çığırdan ancak yaya  veya hayvanla gidilebilir, o da iki gün sürerdi.
Onun ‘için, Anamur’lular  Silifke veya Mersin’e haftanın belli günlerinde gelen vapurlarla ya da motorlarla, yani deniz yoluyla gidebilirlerdi.
Yeni evli bir çift Mersin’e doktora gelirler. Tabii herkes gibi deniz yoluyla gelirler. Kadını muayene eden doktor,  birkaç kalem de havan ilacı (*2)  yapar ve karşılığında 100 lira ister.
Delikanlının  cebinde sadece ellibeş lirası vardır. Doktora yalvarır yakarır ama fayda etmez. Doktor, parayı  getirmezse  kadını vermeyeceğini söyler.
Adam fazla tanıdığı olmayan Mersin’in içinde turlamaya başlar. Bir hemşehrisine rastlar ve  derdini anlatır. Onun da parası yok ki versin. Yalnız bir tavsiyede bulunur ve Sait hocaya derdini anlatmasını ister.
Sait hoca Anamurlu dertli adamı dinledikten  sonra
-Kaç liran var oğlum?  der.
-Ellibeş liram var hocam.
-Pekiy bu beş lira seni Anamur’a götürür mü?
-Götürür hocam.
-Öyleyse doğru doktora git. Doktor bey para bulamadım, hepsi elli liram var. İster parayı al karıyı ver, istersen  karı sende , para bende  kalsın, ben bu parayla yeni bir karı  alırım, de.
Adam hocanın tavsiyesini aynen yapar, doktor çaresiz elli liraya razı olur, Karısına kavuşan delikanlı teşekkür, için doğru Hoca’ya gider ve tekmil verir. Kadıncağız biraz yapısından biraz da hastalıktan kara-kuru bir haldeymiş. Hoca durumu hemen bir  espriyle değerlendirir.
-Hay oğlum demiş, böylesi olduktan sonra sen  o elli  liraya iki tane kan alırdın.
4-……….
5-Said Uğur, Konya medresesinden arkadaşı olan Mut müftüsü Nadir (Atlay) efendinin ziyaretine gelir. Birkaç gün Nadir efendinin yaylasında istirahat etmek üzere hareket ederler.
Yol üzerinde bulunan  ve Selamlı köyünden Ayşe ismindeki hayır sahibinin yaptırdığı çeşme  başında mola verilir.
Çeşmenin kitabesi : “Sahib-ül hayrat  Selamlılı  Ayşe” şeklindedir.
Kitabe, Said hocanın dikkatini çeker ve ;
-Bak Nadir efendi der.  Bu kitabe eksik. Kitabelerde vezin önemli değil amma,  kafiye şart .
Ve kalkar kitabeyi elindeki kalemle
“Sahib-ül hayrat
Şelamlılı Ayşe avrat”
şeklinde düzeltir.
Said Hoca’nın yaptığı düzeltme kalemle yapıldığı için bir süre sonra silinir,ama halkın  belleğinde  yeni şekli adeta kazınıp, kalıcılık kazanır.
SAİD UĞUR’DAN BAHSEDEN KAYNAKLAR
l- Said Uğur – Z.Fahri Fındıkoğlu – İş ve Düşünce 1964/30
2- Said Uğur -Kerim Yund – TFA. Kasım/1978 C. 18/sa.352
3- BüYük Folklorcu Sait Uğur – Cahit Öztelli – Çağrı 1986/s.267     .
SAİD UĞUR BİBLİYOGRAFYASI
1- İçel Folkloru – 1. Cilt 1947/Ank,2.Cilt 1948/Ankara, 3. Cilt/1948 Ankara -CHP. Halkevi yayını
2- İçel tarihi – 2 cilt halinde 1944/Mersin  Yeni Mersin Basımevi
3- Güney Yurt’ta Folklor derlemeleri- İçel Halkevi Derg. 1939/2(20)     .     ‘.     .
4- İçel İl Lehçesi – Adana Mıntıka Maarif Mecmuası – Haziran/1928 /1(7) Eylül 1928 /2(10) Temmuz 1930/ 1930/ 4(31),Kasım 1930/13(5), Aralık 1930/ 5(133)
5- İçel adet ve inanışları – İçel Halk.-Nisan /1938 1(4)
6- İçel’de folklor – İçel Haziran 1940 3(27), Eylül 1940/3(32)
7- İçel’de folklor derlemeleri -İçel Haziran/1938 1(6), Temmuz 1938/1(7), Ağustos 1938/1(8), Eylül 1938/ 1(9), Aralık 1938 1 (77)
8- İçel’de yaşayan Türk oymaklarının oturdukları yerler, adet ve ananeleri İçel Aralık 1939 / 2(11),Kasım 1939/2(22), Aralık 1939/2(23),Şubat 1940 / 3(25)
9- Saya Bayramı ÜLKÜ (Yeni seri) Ocak 1943/2(31)
10- Takvim – İÇEL Aralık/1938 – 1 (ll)
* Bu yazı  “Mersin Halk Eğitimi Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Müdürlüğü Yayın Organı” olan “İÇEL KÜLTÜRÜ”  Temmuz 1992 – 22. Sayısından alınmıştır.
(*1) “yumuktepe.com” notu : Emişik = Süt kardeşliği Sıtkı Soylu’nun “EMİŞİK” konulu yazısı için bu satırı tıklayınız.
(*2)”Yumuktepe.com” notu : Havan ilacı = “O” yıllarda doktor veya eczacılar kendilerine yarı mamul olarak  gelen ilaçları karıştırır, eritir veya havanda toz haline getirir, hastaya özel ilaçlar yaparlardı.

Ziya Aykın

Ziya Aykın

Biyografik Bilgi

scroll to top