Helenistik devrin sessiz tanığı: ZEPHYRION*
Doğu Akdeniz’de, rüzgarın adını taşıyan kayıp kent.
Kent tarihi araştırmacısı, kent bilgesi Semihi VURAL, Mersin Belediyesinin faydalı kuruluşlarından olan “BELLEK Ofisi” söyleşisinde kurak bir araziyi sulamak üzere eline hortumu aldı. Senelerce sulanmamış, solgun ve hayatı sonsuza kadar terk etmeye meyilli gizli tohumlara can suyu vermek üzere bahçeye (sahneye) çıktı.
ZEPHYRION, İyon ve Rodoslu gemiciler ve yerli Kilikyalılar tarafından M.Ö 200 civarında kurulduğu ve süratle doğu Akdeniz de bir ticari uğrak ve su alma limanı olduğu yönünde bilgiler var.
Belgeli olarak, en kuvvetli delil ise, Kentin M.Ö 175’te Selevkos krallığında sikke bastığı ve M.Ö 68’de otonom yönetime geçen bir kıyı kenti olduğu şeklinde. Bu varsayılan kuruluş tarihi Helenistik döneme denk gelmektedir.
Dönemlerin tarih aralıkları şöyle;
“M.Ö: 600-490 Arkaik/ 490-330 Grek/ 330-30 Helenistik/ M.Ö 30- M.S 395 Roma/ M.S 395-1453 Doğu Roma”
Kentte kaim ve baskın olan felsefi inanç (Başta İskenderiye olmak üzere, tüm doğu ve orta Akdeniz limanları ve bağlı oldukları kentler.) ; Platon’un TIMAEUS Kitabında yazdığı ve anlattığı, Kozmos, Ruh, Madde, Yaratılış konularıdır. Bu konular o devirde liman kentlerinde çok önemliydi. Platon evreni akıllı, düzenli ve matematiksel bir yapı olarak görür ve anlatır.
Bu düşünce hiçbir teknik navigasyon aletine sahip olmayan denizciler, gök cisimlerine bakarak rota tayin eden kaptanlar ve takvimle çalışan tüccarlar için soyut değil hayati idi.
TIMAEUS, “Evrenin nasıl işlediğini bilirsen, denizi de anlarsın” anlayışının temel metniydi.
Dolayısı ile Grek ve Helenistik devirlerden günümüze kadar gelen 1000 yazılı kitap arasında Platon’un TIMEUS adlı kitabı Doğu Akdeniz’deki tüm liman kentleri gibi Zephyrion’u da etkileyen bir antik anayasa hükmündeydi.
Roma ve D.Roma devrinde ZEPHYRION olan adı Hadrianopolis olarak değiştirilmiştir, ad değişikliği Roma’nın bölgedeki idari üstünlüğünün işaretidir.
Hadrianopolis erken Hıristiyanlık devrinde Antakya kilisesine bağlı bir piskoposluk idi. Kente ve bölgeye liman ekonomisi hakimdi, alınıp satılan mallar; Zeytinyağı, Şarap, Tahıl, Kereste, Reçine, Katrandı.
Ticaret yaptığı kentler; Kıbrıs, Antakya, Rodos, İskenderiye idi.
Kent ile ilgili elimizde olan en somut belge ve maddeler kentin ekonomik hayatında kullandığı sikkelerdir.
Sikkelerin üstünde Zeus başı, Hermes, Rüzgar tanrısı sembolleri, ve Roma döneminde basılanlar da Hadrian portresi görülmektedir.
Zepyrion sikkeleri koleksiyoner, nümizmat Eduardo LEVANTE (Cenevre) ve Bekircan TAHBERER (Vancouver ) özel koleksiyonlarında bulunmaktadır. Bu sikkeler karbon testleri yanında daha ileri tekniklerle incelenerek bir çok bilinmeyen açığa çıkarılabilir.
Limanın, şu andaki modern limanın daha doğusunda (Karaduvar sınırları içinde) olduğu yüzey araştırmalarında tespit edilmiştir. Uray caddesinin de kentin Agorası olduğu tahmin edilmektedir. Atatürk caddesi eski Toros Oteli civarı yine bu Zephyrıon yerleşim yerleridir.
Modern kent üstüne inşa edildiği için henüz bir kazı yapılamamıştır.
Kent, Sasani Kralı 1. Şapur (Şahpur) (M.S 241-270) tarafından yakılarak yıkılmış ve bir daha eski günlerine dönememiştir.
Bugünkü modern kent Mersin ZEPHYRION kalıntıları üstüne kuruludur.
Araştırmacılar ve amatör tarih yazarları için notlar;
Kilit isimler ve kelimeler (Key words);
-Sir Francis Beaufort(1774-1857)
-Amasyalı Strabon (M.S 25)
-Charles Texier (1802-1871)
-William Martin Leake (1777-1860)
-Edwin John Davis (1821-1901)
-Vital Casimir Cuinet(1833-1896)
-William Mitchell Ramsay (1851-1939)
-Eduardo Levante (1932-2007)
-Bekircan Tahberer (Nümizmat, Zephyrion sikke koleksiyoneri, Vancouver
Yukarıdaki adları sayılan arkeoljistler, tarihçiler, seyyahlar, yer bilimciler, modern devir soyguncuları ve koleksiyonerlerin, kitapları, makaleleri, gezi notları, haritaları, koleksiyonları ve fotoğrafları araştırılarak çok daha fazla bilgi toplamak olasıdır.
Nasıl ve ne zaman çıkarılarak kaçırıldığı henüz tam anlaşılamayan Zephyrion hazineleri, 2. Dünya savaşı bitiminde Rusya tarafından savaş ganimeti olarak Berlin’den tren vagonları ile St Petersburg Hermitage müzesine taşınmış ve müze depolarında sergilenmeyi beklemektedir.
*Batıdaki tatlı rüzgarın yeri
Makale bilgilerini derleyen; Selami Gedik, 20.02.2026 Mersin.